Nowy numer 39/2020 Archiwum

Popiół z wielkanocnego ogniska

Jak wyglądały przygotowania do najważniejszych świąt chrześcijańskich w XIV-wiecznym Elblągu?

Ora et labora (módl się i pracuj) – dewiza przypisywana św. Benedyktowi przez wieki wyznaczała rytm życia chrześcijan, w tym chrześcijan z terenu obecnej diecezji elbląskiej. Między udziałem we Mszach św. i pracą na roli mieszkańcy Elbląga, Nowego Dworu Gdańskiego czy Tolkmicka potrafili jednak znaleźć czas na świętowanie. Chociażby w zapusty i Wielkanoc, kiedy na drugi plan schodziły różnice stanowe i etniczne...

Dwory

Na zwyczaje średniowiecznych mieszkańców Elbląga i okolic spory wpływ wywierały wydarzenia organizowane przez Dwór Artusa – bractwo grupujące miejscowych duchownych, patrycjuszy i najbogatszych kupców.

Założone w Elblągu na początku XIV w. dołączyło tym samym do szeregu innych Dworów funkcjonujących w miastach Europy, chociażby w pobliskim Braniewie. Członkowie elbląskiego bractwa przez kilka kolejnych stuleci łączyli działania na rzecz ducha – nabożeństwa w miejscowych kościołach – z działaniami na rzecz ciała, organizowanymi w swojej siedzibie, zwanej Dworem. Przede wszystkim były to zabawy, zwłaszcza w miesiącach zimowych, i wesela. Wielki Post wymuszał zamknięcie Dworu, ale nim to nastąpiło, elita elbląska świętowała tutaj zapusty. A ubożsi mieszkańcy miasta? Niewykluczone, że podziwiali ostatkowy turniej rycerski, tak jak działo się to w Braniewie. Ze średniowiecznych źródeł wiemy, że braniewski rynek wówczas grodzono i posypywano piaskiem; następnie do akcji wkraczali główni bohaterowie – rycerze.

Osadzeni na końskich grzbietach i uzbrojeni w lance stawali do boju o srebrny wieniec i srebrny łańcuch z medalionami, a przede wszystkim o poważne przywileje. Zwycięzca mógł liczyć m.in. na zwolnienie z podatków, przydział drewna i prawo użytkowania łąki. Ostatki oznaczały też dla elblążan wieczorne tańce, tym huczniejsze, że wieńczące okres rozrywek. Tych, którzy wydłużyli sobie zabawę na Środę Popielcową, czekały surowe konsekwencje, łącznie z procesem przed sądem biskupim. Dotyczyło to jednak niewielkiego grona – większość mieszczan wykorzystywała Popielec do wizyty w kościele i powstrzymywania się od spożywania mięsa. W Wielkim Poście nie organizowano żadnych uroczystości o radosnym charakterze, skupiając się na refleksji nad męką Chrystusa. Odbywały się tylko uroczyste procesje w ramach Niedzieli Palmowej.

Tradycje

Kulinarne przygotowania do Świąt Wielkanocnych ruszały w elbląskich i pod- elbląskich domach w Wielkim Tygodniu. Tradycją stało się wypiekanie na początek Triduum Paschalnego tzw. wielkoczwartkowych obwarzanków, cieszących się sporą popularnością wśród dzieci. Z kolei Wielki Piątek, a raczej noc z czwartku na piątek, była czasem sprzątania chat oraz... sąsiedzkich rozrachunków. Zebrane śmieci gospodynie wyrzucały bowiem na podwórko sąsiada – ten krok miał chronić dany dom przed obecnością pcheł.

Wreszcie Niedziela Wielkanocna stawała się dniem masowych wędrówek młodych dziewcząt ku stawom i strumykom. Owe „pielgrzymki” wynikały z przekonania ludzi o uzdrawiającej mocy wody zebranej w święto Zmartwychwstania Pańskiego. W związku z tym powracające dziewczęta polewały nią pozostałych domowników oraz zwierzęta w stajniach i oborach. Wieczorem do dziewczyn dołączali chłopcy i wspólnie szli na najwyższe wzgórze w okolicy, aby rozpalić wielkanocne ognisko. Zebrani pozostawali na miejscu aż do wygaśnięcia ognia, aby zabrać do swoich izb popiół – wierzono bowiem, że posiada on właściwości lecznicze.

Z dawnych zwyczajów warto jeszcze wspomnieć o tradycji smagania, która nie ograniczała się do dotykania rózgami wiejskich panien. Jeśli w Poniedziałek Wielkanocny najwcześniej w domu wstało dziecko, miało pełne prawo „wychłostać” rodzeństwo i rodziców, a nawet sąsiadów oraz gości. Rózgi spadały również na plecy gospodarskich zwierząt, o co dbał gospodarz – ten czyn miał zapewnić im zdrowie, a rodzinie dostatek takich produktów jak jajka czy mleko.

« 1 »
oceń artykuł Pobieranie..

Wyraź swoją opinię

napisz do redakcji:

gosc@gosc.pl

podziel się

Polecane filmy

Zapisane na później

Pobieranie listy

Reklama